سرم دکستران چیست؟ کاربرد، عوارض و تفاوت دکستران ۴۰ و ۷۰

سرم دکستران برای چیست؟ آیا می‌تواند حجم خون را افزایش دهد و از تشکیل لخته جلوگیری کند؟ تفاوت دکستران ۴۰ با دکستران ۷۰ چیست؟

دکستران (Dextran) نوعی محلول تزریقی کلوئیدی است که در برخی شرایط پزشکی برای افزایش حجم داخل عروقی و بهبود ویژگی‌های جریان خون استفاده می‌شود. این دارو در دو نوع شناخته‌شده دکستران ۴۰ و دکستران ۷۰ وجود دارد و کاربرد آن عمدتاً به محیط‌های درمانی و بیمارستانی محدود است.

بااین‌حال، دکستران یک سرم معمولی برای جبران کم‌آبی بدن نیست. مصرف آن با خطراتی مانند واکنش حساسیتی شدید، اختلال عملکرد کلیه، اضافه‌بار مایعات و افزایش احتمال خونریزی همراه است.

در این مقاله از مجله سلامت داروخانه دکتر زمانی (DZ Pharmacy) بررسی می‌کنیم که سرم دکستران چیست، چگونه عمل می‌کند، چه تفاوتی میان دکستران ۴۰ و ۷۰ وجود دارد و هنگام تجویز آن چه نکات ایمنی باید رعایت شود.

سرم دکستران چیست؟

دکستران یک پلی‌ساکارید شاخه‌دار متشکل از واحدهای گلوکز است که در پزشکی به شکل محلول تزریقی استفاده می‌شود.

وقتی محلول دکستران از راه وریدی وارد بدن می‌شود، به دلیل ویژگی‌های کلوئیدی خود می‌تواند به حفظ یا افزایش حجم مایع داخل عروق کمک کند.

به همین دلیل، بعضی فرآورده‌های دکستران در گذشته و در برخی موارد منتخب کنونی، به‌عنوان گسترش‌دهنده حجم پلاسما (Plasma Volume Expander) مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

دکستران همچنین ممکن است بر ویسکوزیته خون، تجمع گلبول‌های قرمز و عملکرد پلاکت‌ها تأثیر بگذارد.

اما باید توجه داشت که کاهش چسبندگی پلاکت‌ها همیشه یک مزیت نیست؛ زیرا همین اثر می‌تواند احتمال خونریزی را افزایش دهد.

دکستران جایگزین خون، گلبول قرمز یا سایر فرآورده‌های خونی نیست و تزریق آن باید با تصمیم و نظارت تیم درمان انجام شود.

شناسنامه دارویی دکستران

تفاوت دکستران ۴۰ و دکستران ۷۰ چیست؟

مهم‌ترین تفاوت دکستران ۴۰ و دکستران ۷۰، میانگین وزن مولکولی آن‌هاست.

عدد ۴۰ یا ۷۰ به میانگین وزن مولکولی تقریبی، بر حسب هزار دالتون، اشاره دارد و نشان‌دهنده مقدار میلی‌گرم دارو نیست.

دکستران ۴۰ چیست؟

دکستران ۴۰ دارای میانگین وزن مولکولی حدود ۴۰ هزار دالتون است.

این فرآورده معمولاً به‌صورت محلول تزریقی ۱۰ درصد عرضه می‌شود.

دکستران ۴۰ علاوه بر افزایش حجم داخل عروقی، می‌تواند ویسکوزیته خون و تجمع گلبول‌های قرمز را کاهش دهد.

در برخی برچسب‌های دارویی، استفاده از آن به‌عنوان درمان کمکی در شوک و همچنین بعضی کاربردهای جراحی ذکر شده است.

دکستران ۷۰ چیست؟

دکستران ۷۰ دارای میانگین وزن مولکولی حدود ۷۰ هزار دالتون است و یکی از اشکال شناخته‌شده آن محلول تزریقی ۶ درصد است.

این نوع دکستران نیز در گروه محلول‌های کلوئیدی قرار دارد و می‌تواند حجم پلاسما را افزایش دهد.

تفاوت وزن مولکولی بر مدت باقی ماندن مولکول‌ها در گردش خون و ویژگی‌های فارماکوکینتیکی آن‌ها تأثیر می‌گذارد.

جدول مقایسه دکستران ۴۰ و ۷۰

انتخاب بین این دو فرآورده به وضعیت بیمار، نوع کاربرد، مشخصات محصول و تصمیم پزشک بستگی دارد.

سرم دکستران برای چیست؟ موارد مصرف دکستران

دکستران در طول تاریخ کاربردهای مختلفی در درمان بیمارستانی داشته است، اما تمام این کاربردها لزوماً در راهنماهای درمانی جدید، انتخاب اول نیستند.

۱. دکستران برای افزایش حجم خون

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های دکستران، توانایی آن در افزایش حجم مایع داخل عروقی است.

در برخی شرایط، کاهش حجم مؤثر گردش خون می‌تواند باعث افت فشار خون و کاهش خون‌رسانی به اندام‌ها شود.

محلول‌های کلوئیدی مانند دکستران با تأثیر بر فشار اسمزی کلوئیدی به افزایش حجم پلاسما کمک می‌کنند.

بااین‌حال، امروزه در بسیاری از شرایط احیای مایعات، محلول‌های کریستالوئیدی مانند نرمال سالین یا رینگر لاکتات معمولاً در اولویت قرار دارند.

۲. سرم دکستران برای شوک

شوک وضعیتی خطرناک است که در آن خون‌رسانی کافی به اندام‌های حیاتی برقرار نمی‌شود.

در برخی برچسب‌های قدیمی و جاری دکستران ۴۰، استفاده کمکی از این دارو در شوک ناشی از خونریزی، سوختگی، جراحی یا آسیب‌های شدید ذکر شده است.

اما درمان شوک به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد.

برای مثال، در شوک ناشی از خونریزی شدید، کنترل منبع خونریزی و در صورت نیاز تجویز فرآورده‌های خونی ضروری است.

دکستران نباید جایگزین این اقدامات شود.

در شوک سپتیک نیز راهنماهای جدید، کریستالوئیدها را به‌عنوان مایع احیای خط اول توصیه می‌کنند.

۳. دکستران برای بهبود جریان خون

دکستران ممکن است با کاهش تجمع گلبول‌های قرمز و تغییر ویسکوزیته خون، روی ویژگی‌های جریان خون در رگ‌های کوچک تأثیر بگذارد.

به این موضوع در پزشکی، همورئولوژی یا بررسی ویژگی‌های جریان خون گفته می‌شود.

بااین‌حال، بهبود بعضی شاخص‌های جریان خون در مطالعات به‌تنهایی به معنای اثبات بهبود پیامدهای درمانی برای تمام بیماران نیست.

۴. دکستران برای پیشگیری از لخته خون

یکی از کاربردهای ذکرشده برای دکستران ۴۰ در برخی برچسب‌های دارویی، پیشگیری از ترومبوز وریدی و آمبولی ریه در جراحی‌های پرخطر است.

این کاربرد به تأثیر دکستران بر تجمع پلاکتی و ویژگی‌های جریان خون مربوط می‌شود.

اما امروزه راهکارهای پیشگیری از ترومبوز، بسته به شرایط بیمار، اغلب شامل روش‌های مکانیکی و داروهای ضدانعقاد شناخته‌شده هستند.

بنابراین دکستران نباید جایگزین خودسرانه داروهایی مانند هپارین یا سایر داروهای ضدانعقاد شود.

۵. کاربرد دکستران در برخی جراحی‌ها

دکستران در بعضی کاربردهای تخصصی، از جمله به‌عنوان بخشی از محلول پرایمینگ تجهیزات گردش خون خارج‌بدنی، مورد استفاده قرار گرفته است.

محلول پرایمینگ مایعی است که پیش از اتصال سیستم گردش خون خارج‌بدنی به بیمار، برای آماده‌سازی مدار استفاده می‌شود.

انتخاب محلول مناسب در این شرایط بر اساس پروتکل مرکز درمانی و نظر تیم تخصصی انجام می‌شود.

مکانیسم اثر دکستران در بدن

دکستران پس از تزریق وریدی از چند مسیر بر گردش خون تأثیر می‌گذارد.

افزایش حجم پلاسما: مولکول‌های دکستران می‌توانند به حفظ مایع در فضای داخل عروقی کمک کنند و در شرایط خاص، موجب افزایش حجم پلاسمای در گردش شوند.

تغییر ویسکوزیته خون: این دارو با تأثیر بر تجمع گلبول‌های قرمز و رقیق شدن نسبی خون ممکن است مقاومت جریان خون را کاهش دهد.

تأثیر بر انعقاد: دکستران می‌تواند عملکرد پلاکت‌ها و برخی فرآیندهای انعقادی را تغییر دهد.

این اثر ممکن است در بعضی کاربردهای قدیمی ضدترومبوتیک مطرح بوده باشد؛ اما هم‌زمان یکی از دلایل افزایش خطر خونریزی است.

بخشی از مولکول‌های دکستران، به‌ویژه اجزای کوچک‌تر، از طریق کلیه دفع می‌شوند. به همین دلیل عملکرد کلیه هنگام استفاده از این دارو اهمیت ویژه‌ای دارد.

نحوه تزریق سرم دکستران چگونه است؟

دکستران به‌صورت انفوزیون وریدی تجویز می‌شود.

مقدار دارو و سرعت تزریق باید با توجه به نوع فرآورده، وضعیت گردش خون، وزن بیمار، عملکرد کلیه، وضعیت انعقاد و پاسخ بالینی تعیین شود.

هیچ دوز ثابت و یکسانی برای همه بیماران وجود ندارد.

هنگام تجویز دکستران ممکن است پایش موارد زیر ضروری باشد:

• فشار خون و ضربان قلب

• وضعیت تنفس و میزان اکسیژن خون

• میزان ادرار

• تعادل مایعات بدن

• عملکرد کلیه

• سطح هموگلوبین و هماتوکریت

• آزمایش‌های انعقادی در شرایط لازم

از آنجا که واکنش‌های حساسیتی شدید ممکن است در دقایق نخست انفوزیون رخ دهند، شروع تزریق باید در محیط مجهز به امکانات درمان واکنش‌های اورژانسی انجام شود.

مقدار مصرف دکستران ۴۰ و ۷۰

مقدار مصرف دکستران بر اساس اندیکاسیون و برچسب همان فرآورده تعیین می‌شود.

در برخی دستورالعمل‌های قدیمی، مقادیر وزنی مشخصی برای دکستران در شوک، پیشگیری از ترومبوز یا کاربردهای جراحی ذکر شده است.

اما این مقادیر نباید به‌عنوان برنامه عمومی تزریق در نظر گرفته شوند؛ زیرا وضعیت بیماران، غلظت محصول و استانداردهای درمانی ممکن است متفاوت باشد.

به‌ویژه در بیماران مبتلا به اختلال کلیوی، نارسایی قلبی، خونریزی فعال یا افراد سالمند، تجویز مقدار نامناسب می‌تواند خطرناک باشد.

تنظیم مقدار و سرعت تزریق فقط باید توسط تیم درمان انجام شود.

عوارض سرم دکستران چیست؟

عوارض دکستران از واکنش‌های خفیف‌تر تا مشکلات شدید و تهدیدکننده حیات متغیر هستند.

شدت عوارض ممکن است به مقدار تجویز، سرعت انفوزیون، بیماری زمینه‌ای و حساسیت فرد بستگی داشته باشد.

۱. واکنش حساسیتی شدید یا آنافیلاکسی

یکی از مهم‌ترین خطرات دکستران، بروز واکنش حساسیتی شدید است.

علائم هشدار ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• تنگی نفس

• خس‌خس سینه

• افت شدید فشار خون

• تورم صورت یا گلو

• کهیر و خارش

• کاهش هوشیاری

• ایست قلبی یا تنفسی در موارد بسیار شدید

واکنش‌های آنافیلاکتوئیدی شدید و حتی کشنده با دکستران گزارش شده‌اند.

به همین دلیل، مشاهده علائم مشکوک هنگام انفوزیون نیازمند قطع تزریق توسط تیم درمان و رسیدگی اورژانسی است.

۲. نارسایی حاد کلیه

دکستران می‌تواند به‌ویژه در بیماران مستعد یا در شرایط نامناسب مصرف، بر عملکرد کلیه تأثیر منفی بگذارد.

افرادی که از قبل کاهش عملکرد کلیه، کم‌آبی قابل‌توجه یا کاهش خروجی ادرار دارند، در معرض خطر بیشتری هستند.

در بیماران مبتلا به بیماری کلیوی همراه با الیگوری شدید یا آنوری، مصرف بعضی فرآورده‌های دکستران ممنوع است.

۳. اضافه‌بار مایعات و ادم ریوی

تزریق دکستران می‌تواند حجم داخل عروقی را افزایش دهد.

اگر مقدار مایع واردشده از ظرفیت بدن برای کنترل آن بیشتر شود، احتمال اضافه‌بار گردش خون وجود دارد.

این وضعیت ممکن است باعث تشدید نارسایی قلبی، تنگی نفس و تجمع مایع در ریه‌ها شود.

۴. افزایش خطر خونریزی

دکستران ممکن است با تأثیر بر عملکرد پلاکت‌ها و انعقاد خون، احتمال خونریزی را افزایش دهد.

این خطر در بیمارانی که داروهای ضدانعقاد مصرف می‌کنند یا اختلالات انعقادی دارند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

۵. سایر عوارض احتمالی

از دیگر عوارض گزارش‌شده می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تهوع

• افت فشار خون

• احساس فشار در قفسه سینه

• التهاب ورید در محل تزریق

• تغییر در برخی نتایج آزمایشگاهی

• اختلالات ناشی از رقیق شدن خون

در صورت بروز علائم جدید هنگام انفوزیون، تیم درمان باید فوراً مطلع شود.

موارد منع مصرف سرم دکستران

بر اساس اطلاعات دارویی برخی فرآورده‌های دکستران، موارد منع مصرف مهم عبارت‌اند از:

حساسیت شناخته‌شده به دکستران: در افرادی که سابقه واکنش حساسیتی به این ماده دارند، مصرف ممنوع است.

اختلالات شدید انعقادی: مشکلات قابل‌توجه در عملکرد پلاکت‌ها یا سایر عوامل انعقادی می‌توانند خطر خونریزی را افزایش دهند.

نارسایی قلبی جبران‌نشده: افزایش حجم مایع داخل عروقی ممکن است وضعیت بیمار را تشدید کند.

بیماری کلیوی همراه با کاهش شدید ادرار یا قطع ادرار: خطر تجمع دارو و آسیب کلیوی در این شرایط اهمیت زیادی دارد.

موارد منع مصرف ممکن است با توجه به نوع محصول و دستورالعمل رسمی آن متفاوت باشند.

احتیاط‌های مهم هنگام تزریق دکستران

پیش از تجویز دکستران باید سابقه پزشکی و دارویی بیمار بررسی شود.

این موضوع به‌ویژه در افراد زیر اهمیت دارد:

• بیماران مبتلا به نارسایی قلبی

• بیماران دارای اختلال عملکرد کلیه

• سالمندان

• بیماران مبتلا به خونریزی فعال

• افراد دارای اختلالات انعقادی

• مصرف‌کنندگان داروهای ضدانعقاد

• بیمارانی که به تزریق مایعات حساس هستند

همچنین دکستران ممکن است در برخی آزمایش‌های مربوط به گروه‌بندی خون و سازگاری پیش از انتقال خون تداخل ایجاد کند.

بنابراین اطلاع‌رسانی به بانک خون و آزمایشگاه درباره مصرف دکستران اهمیت دارد.

تداخل دارویی دکستران

برخلاف تصور رایج، نمی‌توان گفت دکستران فاقد تداخل دارویی مهم است.

این دارو به دلیل تأثیر بر پلاکت‌ها و انعقاد، ممکن است هنگام استفاده هم‌زمان با بعضی داروها خطر خونریزی را بیشتر کند.

دکستران و داروهای ضدانعقاد

مصرف هم‌زمان با داروهایی مانند هپارین یا وارفارین نیازمند توجه ویژه به خطر خونریزی است.

دکستران و داروهای ضدپلاکت

داروهایی مانند آسپیرین و کلوپیدوگرل نیز بر عملکرد پلاکت‌ها تأثیر می‌گذارند.

استفاده هم‌زمان ممکن است به ارزیابی دقیق خطر خونریزی نیاز داشته باشد.

سایر داروها

داروهایی که بر عملکرد کلیه، فشار خون یا تعادل مایعات تأثیر می‌گذارند نیز باید در بررسی وضعیت بیمار در نظر گرفته شوند.

این موارد به معنی ممنوع بودن قطعی همه ترکیب‌ها نیست؛ بلکه نشان می‌دهد بررسی تداخلات باید متناسب با شرایط بالینی انجام شود.

سرم دکستران در بارداری و شیردهی

مصرف دکستران در بارداری

اطلاعات کافی برای تأیید ایمنی همه فرآورده‌های تزریقی دکستران در بارداری وجود ندارد.

با توجه به احتمال واکنش شدید حساسیتی و اختلال گردش خون، مصرف آن باید فقط در صورت ضرورت پزشکی و پس از ارزیابی دقیق منافع و خطرات انجام شود.

مصرف دکستران در شیردهی

اطلاعات اختصاصی درباره ایمنی دکستران و انتقال آن به شیر مادر محدود است.

بنابراین تصمیم به استفاده از این دارو در دوران شیردهی باید با نظر پزشک و با در نظر گرفتن شرایط مادر و نوزاد انجام شود.

دکستران در سالمندان

در سالمندان، کاهش ذخیره عملکردی کلیه یا وجود بیماری‌های قلبی ممکن است خطر عوارض ناشی از دکستران را افزایش دهد.

بنابراین در صورت نیاز به استفاده از این دارو، توجه ویژه به عملکرد کلیه، حجم مایعات دریافتی، فشار خون و علائم نارسایی قلبی ضروری است.

سن بالا به‌تنهایی همیشه منع مصرف مطلق نیست، اما نیاز به ارزیابی و پایش دقیق‌تر دارد.

آیا دکستران همان سرم قندی یا نمکی است؟

خیر. دکستران با سرم‌های رایج مانند نرمال سالین و دکستروز تفاوت دارد.

دکستران یک پلی‌ساکارید با ویژگی‌های کلوئیدی است، درحالی‌که محلول‌های معمول نمکی یا قندی در دسته کریستالوئیدها قرار می‌گیرند.

اگرچه بعضی فرآورده‌های دکستران در محلول سدیم کلرید یا دکستروز تهیه می‌شوند، ماده مؤثره کلوئیدی آن‌ها دکستران است.

وجود دکستروز در نام برخی محلول‌ها نباید باعث اشتباه گرفتن دکستران با سرم قندی شود.

شرایط نگهداری سرم دکستران

شرایط دقیق نگهداری به نوع و شرکت تولیدکننده محصول بستگی دارد.

به‌طور کلی باید نکات زیر رعایت شوند:

• نگهداری مطابق دمای درج‌شده روی بسته‌بندی

• محافظت از فرآورده در برابر شرایط نامناسب محیطی

• بررسی تاریخ انقضا

• استفاده نکردن از بسته آسیب‌دیده

• بررسی شفافیت محلول و وجود ذرات غیرعادی پیش از تزریق

• جلوگیری از استفاده مجدد از باقی‌مانده فرآورده یک‌بارمصرف

تغییر ظاهر محلول یا وجود رسوب باید توسط کادر درمان یا داروساز بررسی شود.

قیمت و تهیه سرم دکستران

قیمت و دسترسی دکستران به نوع فرآورده، غلظت، حجم بسته‌بندی، تولیدکننده و وضعیت عرضه بستگی دارد.

با توجه به اینکه دکستران یک فرآورده تزریقی با خطرات مهم است، نباید برای مصرف خانگی یا تزریق خودسرانه تهیه شود.

برای مطالعه اطلاعات تخصصی دارویی و آشنایی با داروهای بیمارستانی می‌توانید از مطالب آموزشی داروخانه دکتر زمانی استفاده کنید.

وب‌سایت: dzpharmacy.ir

سؤالات متداول درباره سرم دکستران

۱. سرم دکستران برای چیست؟

دکستران یک محلول کلوئیدی تزریقی است که در بعضی کاربردهای تخصصی برای افزایش حجم داخل عروقی و تأثیر بر ویژگی‌های جریان خون استفاده می‌شود.

۲. تفاوت دکستران ۴۰ و ۷۰ چیست؟

مهم‌ترین تفاوت این دو فرآورده، میانگین وزن مولکولی آن‌هاست. دکستران ۴۰ و ۷۰ دارای ویژگی‌های فارماکوکینتیکی و فرمولاسیون متفاوت هستند.

۳. آیا سرم دکستران باعث افزایش فشار خون می‌شود؟

در بعضی شرایط کاهش حجم گردش خون، دکستران ممکن است با افزایش حجم داخل عروقی به بهبود فشار خون کمک کند؛ اما داروی عمومی افزایش فشار خون نیست.

۴. آیا دکستران برای جلوگیری از لخته خون کاربرد دارد؟

برخی فرآورده‌های دکستران در گذشته یا در کاربردهای منتخب برای کاهش خطر ترومبوز استفاده شده‌اند، اما امروزه جایگزین عمومی روش‌های استاندارد پیشگیری از لخته نیستند.

۵. عوارض خطرناک دکستران چیست؟

آنافیلاکسی، افت شدید فشار خون، خونریزی، اضافه‌بار مایعات و آسیب حاد کلیه از عوارض مهم احتمالی هستند.

۶. آیا دکستران برای بیماران کلیوی خطرناک است؟

بله، در بیماران مبتلا به اختلال عملکرد کلیه نیاز به احتیاط جدی وجود دارد و برخی وضعیت‌ها مانند الیگوری شدید یا آنوری از موارد منع مصرف هستند.

۷. آیا تزریق دکستران در منزل مجاز است؟

دکستران باید در شرایط درمانی مناسب و تحت نظارت کادر پزشکی تزریق شود؛ زیرا احتمال واکنش‌های ناگهانی و شدید وجود دارد.

۸. آیا دکستران جایگزین خون است؟

خیر. دکستران ممکن است حجم پلاسما را افزایش دهد، اما جایگزین گلبول‌های قرمز یا سایر اجزای ضروری خون نیست.

۹. آیا دکستران با وارفارین تداخل دارد؟

بله، به دلیل تأثیر بر فرآیندهای انعقادی، مصرف هم‌زمان ممکن است خطر خونریزی را افزایش دهد و در برخی شرایط منع مصرف داشته باشد.

۱۰. آیا دکستران با دکستروز تفاوت دارد؟

بله. دکستران یک پلی‌ساکارید کلوئیدی است، درحالی‌که دکستروز همان گلوکز است و کاربرد دارویی متفاوتی دارد.

جمع‌بندی؛ آیا دکستران هنوز در پزشکی کاربرد دارد؟

دکستران یک محلول تزریقی کلوئیدی است که در پزشکی برای افزایش حجم داخل عروقی و برخی کاربردهای تخصصی استفاده شده است.

این دارو در دو نوع شناخته‌شده دکستران ۴۰ و دکستران ۷۰ وجود دارد و می‌تواند بر حجم پلاسما، ویسکوزیته خون و عملکرد پلاکت‌ها تأثیر بگذارد.

بااین‌حال، به دلیل احتمال عوارضی مانند آنافیلاکسی، اختلال عملکرد کلیه، خونریزی و اضافه‌بار مایعات، دکستران دارویی برای استفاده روتین یا بدون نظارت پزشکی نیست.

در بسیاری از شرایط احیای مایعات، امروزه کریستالوئیدها در اولویت قرار دارند و انتخاب دکستران باید بر اساس اندیکاسیون مشخص و ارزیابی دقیق منافع و خطرات انجام شود.

مجله سلامت داروخانه دکتر زمانی — DZ Pharmacy

برای مطالعه مقالات علمی درباره داروهای تزریقی، تداخلات دارویی و مراقبت‌های بیمارستانی به وب‌سایت dzpharmacy.ir مراجعه کنید.

این مقاله صرفاً برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین تصمیم‌گیری درمانی پزشک، دستورالعمل بیمارستانی یا بروشور رسمی فرآورده نیست.